Overpopulation Awareness is de website van Stichting De Club van Tien Miljoen

Slide background

De wereld is te klein voor ons

Steun ons in de strijd tegen overbevolking!

Slide background

Druk hè!?

Steun ons in de strijd tegen overbevolking!

Slide background

Een goed milieu begint met de aanpak van overbevolking

Steun ons in de strijd tegen overbevolking!

Slide background

Ga heen en vermenigvuldig u niet

Steun ons in de strijd tegen overbevolking!

Slide background

Grenzen aan de groei

Steun ons in de strijd tegen overbevolking!

Slide background

Hoe meer zielen, hoe meer file

Steun ons in de strijd tegen overbevolking!

Slide background

Mensen met kinderwens zijn dubbel verantwoordelijk voor de toekomst

Steun ons in de strijd tegen overbevolking!

Slide background

Overbevolking = overconsumptie

Steun ons in de strijd tegen overbevolking!

Slide background

Stop de uitputting en vervuiling van de aarde

Steun ons in de strijd tegen overbevolking!

Slide background

Te weinig welvaart voor teveel mensen

Steun ons in de strijd tegen overbevolking!

Slide background

We houden van mensen maar niet van hun aantal

Steun ons in de strijd tegen overbevolking!

Slide background

We kunnen de mensheid niet op haar beloop laten

Steun ons in de strijd tegen overbevolking!

donderdag, 16 juni 2016 12:28

Overbevolking Een verkenning van de problemen en de mythes

Geert-Jan van der Spek

Inhoudsopgave
Inleiding
Internet: Overbevolking is een probleem..
Internet: Overbevolking is geen probleem..
Internet: Overconsumptie is het probleem
Boek: De ontplofte aap
Boek: Wildgroei
Geciteerde werken
Conclusie
Relevante websites
Statistieken
Organisaties

 

 

Inleiding

Maandag 21 maart ’16 is de 17.000.000ste inwoner van Nederland geboren.1 Voor de Volksrant was dit een aanleiding om een reportage te publiceren over overbevolking.2 Opvallend, er wordt niet veel gesproken over overbevolking. Er heerst in zekere zin een taboe op.
Toch lijkt dit mij één van de grote uitdagingen waar de mensheid de komende decennia voor zal staan. Is de combinatie van overconsumptie, klimaatverandering en overbevolking geen recept voor wereldwijde rampen zoals overstromingen en droogte? Misschien is de huidige migratiegolf nog maar het begin. Zijn er politici die een dusdanige langetermijnvisie hebben dat ze ook over deze dingen nadenken? Voor velen zijn de ogen open gegaan voor de gevolgen van de klimaatverandering. Wereldleiders hebben zich daar in 2015 in een klimaatconferentie in Parijs stevig over uitgesproken. Maar wordt er ook gewaarschuwd voor de gevaren van overbevolking? Of zijn die gevaren er niet? Een bekende tegenstander van dit doemdenken is de Britse wetenschapsjournalist Matt Ridley. Telkens weer waarschuwen mensen dat het met ons gedaan zal zijn als we een bepaalde bevolkingsomvang bereiken, telkens weer krijgen ze dankzij technische innovatie ongelijk. Met de huidige voedseltechnologie, stelt Ridley, kan de aarde veel meer mensen voeden dan er nu leven.
Toch denk ik dat het niet vreemd is dat er mensen zijn die ongerust zijn over de toekomst van de mensheid. We kennen allemaal de grafieken die ons de bevolkingsgroei van de afgelopen eeuwen laten zien.

image010 Overbevolking Een verkenning van de problemen en de mythes - Stichting de Club van Tien Miljoen


Sinds de industriele revolutie is de bevolkingsomvang spectaculair gegroeid. Telde de aarde in 1800 amper één miljard bewoners, in 2000 was dat aantal al opgelopen tot ruim 6 miljard. Dankzij nieuwe landbouwtechnieken, nieuwe gewassen en een betere bemesting begon de voedselproductie record na record te breken.
Het eerste miljard bereikten we in 1804.
Het tweede volgde in 1927.
Het derde miljard kwam nog sneller, in 1959.
Vier miljard waren het er in 1974.
Vijf miljard in 1987.
Zes miljard in 1999.
En zeven miljard in 2011.

image012 Overbevolking Een verkenning van de problemen en de mythes - Stichting de Club van Tien Miljoen
Bron: United Nations Population Division. Beeld: Momkai.
Gemiddeld kreeg een vrouw in 1800 zo'n zes kinderen, waarvan er vier stierven voordat ze zich konden voortplanten. In 1950 lag het gemiddelde nog altijd op vijf kinderen per vrouw, maar inmiddels ging er nog maar één te vroeg dood. Niet zo gek dus, dat de wereldbevolking in anderhalve eeuw is verdrievoudigd.

 

Internet: Overbevolking is een probleem

 Op internet zijn er veel blogs te vinden die beweren dat overbevolking het grootste probleem is en de wortel van veel andere problemen. Er worden een aantal gevolgen van overbevolking genoemd:

  • Voedseltekort
  • Gebrek aan voldoende zoet water
  • Verdwijnen van bossen
  • Uitsterven van vele dieren en planten
  • Vervuiling van de atmosfeer
  • Toename van armoede in de derde wereld
  • Werkloosheid
  • Geweld

Op de website van De Club van tien miljoen lees ik:3
Overbevolking is een belangrijke oorzaak van de meeste problemen in de wereld. Of het nu om een tekort aan voedsel, drinkwater of energie gaat, ieder land in de wereld heeft ermee te maken of zal ermee te maken krijgen. Mede dankzij invoer van goederen uit andere landen kan een land zijn niveau van welvaart nog steeds handhaven. Dat kan echter niet onbeperkt doorgaan. Immers het aantal inwoners per land stijgt. Het aantal wereldburgers dreigt de komende decennia naar acht tot tien miljard te klimmen. De kans is groot dat steeds meer landen hun eigen producten zelf nodig zullen hebben.
De aarde kan nu eenmaal maar voor vier miljard mensen een kwaliteit van leven bieden op het niveau van de Europese Unie. Met acht à tien miljard mensen zal de welvaart per persoon op wereldschaal dalen tot dat van een arme boer die nauwelijks in zijn eigen voedsel kan voorzien en geen welvaart kent. We zullen dus alles eerlijk moeten delen om geen ruzie of oorlog te krijgen.
Of het nu te wijten is aan de vervuiling door de mens of komt door veranderingen in ons zonnestelsel, het klimaat verandert. Het zeewaterpeil hoeft nog maar weinig te stijgen of er verdwijnen al veel kostbare landbouwgebieden. Voorlopig denken wij mensen de honger voor te blijven door gebruik van kunstmest, het onmenswaardig fokken van dieren en andere overlevingsmethoden.
De mens heeft de neiging steeds meer welvaart te willen. Wereldwijd neemt het aantal auto’s en ijskasten zienderogen toe. Dan komt er een moment waarop bevolkingsgroei en stijging van de welvaart met elkaar botsen. Er bestaat een redelijk grote kans dat stromen mensen de wereld over zullen trekken op zoek naar meer voedsel en welvaart.
Techneuten wijzen er dan graag op dat de techniek alle oplossingen voor onze problemen in petto heeft. Helaas hebben technische voorzieningen de honger in de wereld nog niet noemenswaard kunnen bestrijden. Waar het onderkennen en het oplossen van de problemen op wereldschaal uitblijven, is een uitbarsting van oorlog en geweld voor de handliggend. Immers iedereen wil overleven.
De enige oplossing is een bevolkingspolitiek op wereldschaal. Helaas rust er op het bespreken van overbevolking en op bevolkingspolitiek vaak een taboe. Het bedrijfsleven en godsdiensten hebben meestal alleen maar belang bij groei van het aantal mensen. Krimpen van welvaart is voor rijken vaak net zo moeilijk als het ontvluchten van armoede voor armen. Bovendien blijft het groeiscenario het wereldwijde denken over oplossingen voor de genoemde problemen beheersen.

 

Internet: Overbevolking is geen probleem

Volgens Rutger Bregman, onderzoeksjournalist, zal het wel meevallen met de bevolkingsomvang. Hij schrijft op weblog De Correspondent zelfs dat de wereldbevolking niet toeneemt:4
Laten we eens naar de cijfers kijken. Niet alleen de voedselproductie is immers geëxplodeerd, vrouwen krijgen ook steeds minder kinderen. Het mondiale gemiddelde ligt nu op 2,5 kind per vrouw, waarvan er twee oud genoeg worden om zich voort te planten. Hoe kan het dan dat het aantal kinderen nog steeds toeneemt? Het antwoord is eenvoudig: dat is niet zo.
Dat de wereldbevolking toch nog toeneemt heeft maar één reden: mensen gaan steeds later dood. In 1900 lag de mondiale levensverwachting nog rond de 35, maar inmiddels is deze verdubbeld. Niet zo gek dus, dat we met veel meer zijn.

Demografen verwachten dat de wereldbevolking nog zal doorgroeien tot 9 miljard in 2050 en 10 tot 11 miljard in 2100, om daarna weer te krimpen. Maar, zijn demografen zulke goede voorspellers? De wereldgeschiedenis kent aardig wat beschavingen - Paaseiland, de Maya's - die de bevolkingsdruk fataal werd.
Met geanimeerde grafieken probeert de Zweedse statisticus en arts Hans Rosling ons te overtuigen niet in paniek te raken bij het horen van allerlei doemscenario’s. Hij laat zien5 dat naarmate de welvaart van een land toeneemt en meer mensen toegang hebben tot betere medische zorg, schoon drinkwater en scholing, het geboortecijfer vrijwel altijd terugloopt. In Nederland en België krijgen vrouwen gemiddeld minder dan twee kinderen. Dat betekent dat we onszelf al niet meer volledig ‘vervangen’. Bedenk vervolgens dat de wereldwijde welvaart gemiddeld stijgt, en er ontstaat een heel ander toekomstbeeld.
Een aantal kaarten van de website van de Verenigde Naties laten dit beeld ook zien.6 We zien drie kaarten. De eerste kaart laat het aantal kinderen per vrouw zien in 1950. De tweede gaat over 2015. De derde gaat over 2050. De conclusie die ik trek uit de kaarten, is dat vrouw steeds minder kinderen baart. Het westen loopt voor in deze ontwikkeling en het continent Afrika loopt achter. Dat suggereert dat het ook met welvaart te maken heeft. Hoe meer een land ontwikkelt is, hoe minder kinderen er geboren worden.

image016 Overbevolking Een verkenning van de problemen en de mythes - Stichting de Club van Tien Miljoen

image018 Overbevolking Een verkenning van de problemen en de mythes - Stichting de Club van Tien Miljoen

image020 Overbevolking Een verkenning van de problemen en de mythes - Stichting de Club van Tien Miljoen

Internet: Overconsumptie is het probleem

In veel stukken die ik heb gelezen wordt er uiteindelijk niet gewezen op de bevolkingsgroei als grootste aanjager van grondstoftekort, maar overproductie en overconsumptie. En dan zijn niet de derdewereldlanden het probleem, maar wijzelf! Want hoewel in de ontwikkelingsgebieden de bevolkingsgroei het sterkst is, zijn juist de rijke landen de grootste grondstofverbruikers en zorgen zij voor de grootste uitstoot van broeikasgassen. Noord-Amerikanen, Europeanen, Japanners en Australiërs maken slechts 20 procent van de wereldbevolking uit, maar verbruiken meer dan 80 procent van de hulpbronnen. 

Vanwaar dan die zorgen over overbevolking, als juist de bevolking van de grootverbruikers helemaal niet groeit? Het antwoord lijkt simpel: rijke landen kunnen alleen doorgaan met hun huidige levensstijl als minder welvarende naties arm blijven en grondstoffen niet op dezelfde schaal gebruiken als wij.
Met argusogen kijken velen naar een land als China, dat steeds meer auto’s produceert en meer fossiele brandstoffen verbruikt. We maken ons zorgen over de voedselproductie van India, waar steeds vaker vlees op tafel staat nu de welvaart toeneemt. Wanneer deze en andere landen rijker worden en ook een levensstandaard nastreven die voor ons vanzelfsprekend is, heeft dat grote gevolgen voor de mensheid.
Marijke Ottema schrijft op de website van National Geographic:7
Volgens mij wordt de wereld dan ook niet zozeer bedreigd door overbevolking, als wel door overproductie en overconsumptie. Wanneer ik vind dat landen om ons heen niet mogen groeien naar dezelfde standaard als de mijne, kan ik niet anders dan mijn eigen gewoonten ook aan een kritische toets onderwerpen. Want als iedereen doorgaat met leven op deze manier, dan zijn we inderdaad met veel te veel.”

 

Boek: De ontplofte aap

(Reumer, 2005)
Een populair boek over de gevolgen van de overbevolking is het boek van bioloog en paleontoloog Jelle Reumer, De ontplofte aap. Hij beschrijft in zijn boek de conclusies naar aanleiding van zijn onderzoek naar plant- en diersoorten die hun oorspronkelijke leefgebied verlaten en zich elders proberen te vestigen. Het gaat over de oorzaken van zulke migraties, over de voorwaarden waaronder ze plaatsvinden en een succes worden (of niet) en over de gevolgen ervan. Met voorbeelden over een plant, een zoetwatermossel, een zeekrab en een zoogdier probeert hij een representatief beeld te geven van de problematiek van ‘invasies’.
De biologische wetten die van toepassing zijn op de ontwikkeling en de neergang van invasieve dier- en plantsoorten regeren evenzeer over Homo sapiens. Hij vindt de mensheid (ook) een ontplofte soort.
Reumer, directeur van het Natuurmuseum Rotterdam en bijzonder hoogleraar in Utrecht, schrijft dat mensen plant- en diersoorten verdringen. Waar veel mensen leven, vinden we meestal bar weinig plantengroei en dierenleven. Mensen zijn eigenlijk ook een invasieve soort. Tot minder dan 100.000 jaar geleden leefden er helemaal geen mensen in ons deel van de wereld. De mens komt uit Afrika. De mens wist zich in andere werelddelen te handhaven door grootschalige manipulatie van het leefmilieu in vier fases:

  • Gevaarlijke roofdieren worden overwonnen of teruggedrongen;
  • Landbouw;
  • Steden met steeds minder natuurlijkheid;
  • Strijd tegen microscopisch kleine ziekteverwekkers.

Onze aantallen nemen door dit alles gaandeweg toe tot werkelijk astronomische proporties. De bekende Britse bioloog Richard Dawkins heeft in zijn klassieke boek The Selfish Gene een bizarre vergelijking gemaakt om de kracht van exponentiele groei onder woorden te brengen. Hij ging daarbij uit van de bevolking van Zuid-Amerika. Dawkins schreef (vertaald): ‘De huidige bevolking van Latijns-Amerika bedraagt ongeveer 300 miljoen mensen, waarvan een deel ondervoed is. Wanneer de bevolking in het huidige tempo blijft groeien, duurt het minder dan 500 jaar om het moment te bereiken dat de mensen, naast elkaar en rechtopstaand, een massief tapijt vormen dat het hele continent bedekt. Over duizend jaar staan ze op elkaars schouders, en dat meer dan een miljoen mensen hoog!’ Gelukkig voegde Dawkins hier meteen aan toe dat dit slechts een hypothetische berekening is. In werkelijkheid zal het nooit zover komen, en daar gaf hij vier redenen voor: honger, ziektes, oorlogen en – als we geluk hebben – geboortebeperking.
Reumer geeft een voorbeeld voor het regelmechanisme dat ervoor zorgt dat exponentiele groei stopt. Voor de vergisting van druivensap zijn eencellige schimmels nodig. Het proces begint met één (of enkele) gistcel(len). Hij deelt zich snel in tweeën en doen zich tegoed aan de druivensuikers. De groei daarna is exponentieel. Maar niet eindeloos, om twee redenen: of de druivensuikers zijn op (en dan hebben de gistcellen geen voedsel meer), of ze hebben intussen zoveel alcohol geproduceerd dat het alcoholgehalte in de druivenprut boven circa 13 procent komt. Een hoger alcoholpercentage is dodelijk voor de gistcellen, die vervolgens dus overlijden of als droesem naar de bodem van het vat zinken. Ze zijn bezweken aan hun zelfgecreëerde milieuvervuiling.
Een van de grote conclusies uit het boek is: Exponentiele groei wordt gevolgd door afvlakking totdat het draagkrachtniveau is bereikt. Soms wordt dit gevolgd door instorting.

  • Langzame groei;
  • Exponentiele groei / ontploffing van de soort;
  • Afvlakking als voorraden (voedsel, nestelholten) niet onuitputtelijk blijken te zijn;
  • Draagkrachtniveau. Behoeften van een soort en draagkracht vanuit de omgeving zijn in evenwicht.
  • Instorting. Als de voorraden opraken, het voedsel uitgeput is of een andere levensbehoefte verdwijnt. Gevolg: nieuw evenwicht op een lager draagkrachtniveau of uitsterving (mammoet/wolharige neushoorn).

Dit is een theoretische curve; zo hoeft het niet bij iedere soort te gaan. Toch is er volgens Reumer reden genoeg om aan te nemen dat het met de mensheid net zo zal gaan, als er niets verandert. Hij haalt een experiment aan van de bekende Amerikaanse bioloog Jared Diamond. Het gaar over de groei en ondergang van de inwoners van Paaseiland. Toen de natuurlijke hulpbronnen opraakten vervielen de inwoners tot kannibalisme.8
We zijn dus gewaarschuwd. De schrijver eindigt met een uithaal naar de kerkleiders die tegen voorbehoedsmiddelen zijn. ‘Het is of oorlog of het condoom.’

 

Boek: Wildgroei

(Hengeveld, 2013)
In Wildgroei, de vertaling van Wasted World, geeft professor Rob Hengeveld een integrale visie op de huidige mondiale ontwikkelingen. De samenvatting van het boek in één zin: Na een lange geschiedenis van consumptie raken we door onze grondstoffen heen, terwijl de wereld verstikt raakt in allerlei afval. Met een mogelijke ontwrichting van samenlevingen tot gevolg. Het probleem blijft volgens de schrijver bestaan zolang het niet in de kern wordt aangepakt: onze onstuimige bevolkingsgroei die gepaard gaat met toenemende persoonlijke verlangens. Het boek gaat dus over de problemen die volgens de schrijver het gevolg zijn van het te grote aantal mensen op aarde. De twee grootste problemen die in het boek behandeld worden zijn de uitputting van hulpbronnen en de productie van afval. Maar het probleem is niet uitsluitend de overbevolking, maar ook de hoge levensstandaard die steeds meer mensen nastreven en bereiken.
Andere problemen komen voort uit de manier waarop we omgaan met energie en materiele hulpbronnen: de huidige verspilling is onaanvaardbaar.

De tekst die hieronder volgde was integraal overgenomen uit de recensie van het boek Wildgroei door Jan van Weeren; zie aldaar.

Geciteerde werken

Hengeveld, R. (2013). Wildgroei: overbevolking en de ontwrichting van milieu en samenleving. Amersfoort: Zwerk Uitgevers.
Reumer, J. (2005). De ontplofte aap. Amsterdam: Contact.

Conclusie

De snel groeiende bevolking baart onrust. Ons gezonde verstand vertelt ons dat het niet mogelijk is om met zoveel mensen tegelijk een luxe leven te leiden. De snelle groei van de bevolking in de afgelopen eeuw, ondanks hongersnoden en twee grote wereldoorlogen, is beangstigend. Kan de aarde dit wel aan? Misschien is daarbij het aantal niet eens het belangrijkste, als wel de groeiende levensverwachting.
Hoewel onderzoeksjournalist Rutger Bregman en wetenschapper Rosling ons vertellen dat de wereldbevolking niet op zo’n snelle manier zal blijven stijgen, hebben we toch te maken met een serieus probleem. Want ook al zou de bevolkingsgroei afvlakken, de wereld heeft nog nooit zoveel bewoners gehad als op dit moment. Bovendien eisen deze bewoners van de aarde een steeds hogere levensstandaard. Gaat de aarde onze overconsumptie en overproductie aankunnen?
Van politici hoeven we niet te verwachten dat ze zichzelf deze vraag vaak zullen stellen. Zij zijn meer bezig met de korte termijn en hopen de regeringsperiode uit te kunnen zitten. We hebben te maken met machteloze regeringen: Als ze het risico nemen om impopulaire maatregelen te treffen, worden ze na vier of vijf jaar vervangen.
Er is naast zorg en aandacht voor de klimaatverandering ook veel meer aandacht en denkwerk nodig rond het belangrijke thema overbevolking. Het is een probleem van de lange termijn. Toch zie ik dat er een tendens aan het ontstaan is om veel huidige wereldproblemen te herleiden tot overbevolking. Ik vermoed dat dit de komende decennia alleen maar meer zal toenemen. De groeiende wereldbevolking en de klimaatverandering zullen grote migratiestromen op gang brengen. Vooral vanuit het Afrikaanse contingent (omdat daar de bevolking het hardste zal blijven stijgen).

 Relevante websites

 Statistieken

 

Organisaties

 

1. Demografen voorspelden in 2001 dat dit pas zou gebeuren in 2020. Bron: Volkskrant 21 maart, pagina 6.
2. http://www.volkskrant.nl/kijkverder/2016/bevolkingsgroei/
3. http://www.overpopulationawareness.org/nl/
4. https://decorrespondent.nl/660/Hoeveel-mensheid-kan-een-aarde-aan-/
5. https://www.youtube.com/watch?v=fTznEIZRkLg
6. http://esa.un.org/unpd/wpp/Maps/
7. http://www.nationalgeographic.nl/artikel/zijn-we-met-teveel
8. http://www.nrc.nl/handelsblad/1992/10/10/de-les-van-paaseiland-7159054

Wereldbevolking

earth Overbevolking Een verkenning van de problemen en de mythes - Stichting de Club van Tien Miljoen